Twoje zdrowie, Twoja zgoda – co musisz wiedzieć jako pacjent
Czy kiedykolwiek odniosłeś wrażenie, że w gabinecie lekarskim decyzje zapadają bez Twojego udziału?… Że lekarz mówi, co trzeba zrobić, a Ty tylko przytakujesz, bo „tak trzeba”? Czas to zmienić.
W polskim prawie pacjent nie jest biernym uczestnikiem procesu leczenia – wręcz przeciwnie. Masz konkretne, jasno określone prawa, a wśród nich jedno z najważniejszych: prawo do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych.
To oznacza, że bez Twojej zgody nikt nie może przeprowadzić badania, zabiegu, ani leczenia, chyba że istnieje bezpośrednie zagrożenie życia. Brzmi poważnie? Bo to jest poważne – dotyczy Twojego ciała, zdrowia i życia. I masz pełne prawo decydować, co się z nim dzieje. W tym artykule w prosty sposób wyjaśniamy, kiedy i w jakiej formie musisz wyrazić zgodę, kto może to zrobić w Twoim imieniu, oraz jakie prawa mają osoby niepełnoletnie czy niesamodzielne. Wiedza, która daje siłę – i chroni.
Zanim pacjent wyrazi zgodę na jakiekolwiek świadczenie zdrowotne, ma prawo do uzyskania pełnej, rzetelnej i zrozumiałej informacji – to jedno z podstawowych uprawnień zagwarantowanych w art. 9 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2024 r. poz. 581) (dalej jako: „u.p.p.”). Oznacza to, że lekarz ma obowiązek poinformować pacjenta o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych metodach leczenia i diagnostyki, ich celu, możliwych korzyściach, ryzyku, ewentualnych powikłaniach, a także o skutkach zaniechania leczenia. Informacja ta musi być przekazana w sposób dostosowany do poziomu wiedzy i zrozumienia pacjenta, a ten ma prawo zadawać pytania i oczekiwać jasnych odpowiedzi. Tylko na tej podstawie pacjent może wyrazić tzw. świadomą zgodę – czyli taką, która wynika z rzeczywistego zrozumienia sytuacji i konsekwencji podejmowanej decyzji.
Zgodnie z przepisami pacjent może wyrazić zgodę – lub jej odmówić – nie tylko w formie pisemnej czy ustnej, ale również niewerbalnie, poprzez swoje zachowanie. Oznacza to, że jeżeli Twoje działania w sposób niebudzący wątpliwości wskazują na wolę poddania się proponowanemu badaniu lub leczeniu (na przykład świadome odsłonięcie ręki do pobrania krwi czy zajęcie miejsca na fotelu zabiegowym), lekarz może uznać to za zgodę. Analogicznie, jeśli Twoje zachowanie jednoznacznie wskazuje brak zgody – np. cofnięcie ręki, stanowcze odmówienie współpracy czy wyraźny sprzeciw – również musi to zostać uszanowane. Taka forma zgody lub sprzeciwu jest zgodna z art. 17 ust. 4 u.p.p. i stanowi ważny element respektowania autonomii pacjenta w procesie leczenia. Warto jednak pamiętać, że w przypadku świadczeń medycznych o podwyższonym ryzyku – takich jak zabieg operacyjny czy skomplikowane metody leczenia lub diagnostyki – obowiązują bardziej rygorystyczne zasady dotyczące wyrażania zgody.
Standardowo zgodę na udzielenie świadczenia zdrowotnego w imieniu pacjenta, który nie jest w stanie świadomie jej wyrazić – czyli pacjenta małoletniego, całkowicie ubezwłasnowolnionego lub niezdolnego do świadomego podjęcia decyzji – wyraża jego przedstawiciel ustawowy. W sytuacji, gdy przedstawiciel nie jest dostępny, a chodzi o wykonanie badania, zgodę może wyrazić również opiekun faktyczny. Osoby małoletnie, które ukończyły 16 lat, a także osoby ubezwłasnowolnione, chore psychicznie lub upośledzone umysłowo, które mimo swojego stanu wykazują wystarczające rozeznanie i rozumieją sytuację medyczną, mają prawo do wyrażenia sprzeciwu wobec proponowanego świadczenia zdrowotnego – nawet jeśli ich przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny wyraził na nie zgodę. Taka sytuacja, choć może wydawać się nietypowa, jest prawnie uregulowana i stanowi ważną ochronę autonomii i podmiotowości pacjenta. Jeżeli zdanie pacjenta i jego przedstawiciela ustawowego/opiekuna faktycznego są sprzeczne, a pacjent posiada odpowiedni poziom świadomości, decyzji o ewentualnym przeprowadzeniu świadczenia nie podejmuje już lekarz ani opiekun, lecz sąd opiekuńczy. To sąd ocenia, czy w danej sytuacji można przeprowadzić świadczenie mimo sprzeciwu pacjenta, biorąc pod uwagę jego dobro i stopień rozeznania. Taki mechanizm ma na celu znalezienie równowagi między ochroną zdrowia a prawem pacjenta do decydowania o sobie – niezależnie od wieku czy sytuacji prawnej.
W przypadku zabiegów operacyjnych oraz metod leczenia lub diagnostyki, które wiążą się z podwyższonym ryzykiem dla zdrowia lub życia pacjenta, obowiązują bardziej formalne zasady wyrażania zgody. W takich sytuacjach nie wystarczy już zgoda ustna ani niewerbalna – konieczne jest jej udokumentowanie. Najczęściej przyjmuje ona formę pisemnej zgody, którą pacjent podpisuje po uprzednim uzyskaniu szczegółowych informacji od lekarza. Co ważne, prawo dopuszcza również nowoczesne formy wyrażenia zgody – możliwe jest jej udzielenie za pośrednictwem Internetowego Konta Pacjenta (IKP) lub z wykorzystaniem podpisu osobistego. Wówczas wymagana jest forma dokumentowa. Takie rozwiązania mają na celu nie tylko zwiększenie dostępności i wygody pacjenta, ale także zapewnienie większej przejrzystości oraz bezpieczeństwa dokumentacji medycznej. Niezależnie od formy, kluczowe jest to, aby zgoda była świadoma, dobrowolna i poprzedzona rzetelną informacją medyczną.
Świadomość swoich praw jako pacjenta to pierwszy krok do budowania partnerskiej relacji z personelem medycznym i podejmowania decyzji, które naprawdę służą Twojemu zdrowiu. Prawo do informacji, możliwość wyrażenia zgody lub sprzeciwu, a także szczególne zasady przy procedurach podwyższonego ryzyka – to nie są tylko formalności, ale realne narzędzia ochrony Twojej autonomii.
Korzystaj z nich świadomie, pytaj, jeśli czegoś nie rozumiesz, i pamiętaj: to Ty jesteś najważniejszym uczestnikiem procesu leczenia.