MBRK zaprasza na cykl artykułów: Projekt ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta
Część I: Nowe uprawnienia Rzecznika Praw Pacjenta – wzmocnienie ochrony zbiorowych praw pacjentów
W dniu 16 czerwca 2025 r. Ministerstwo Zdrowia opublikowało projekt ustawy o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o systemie powiadamiania ratunkowego (nr UD207). Podstawowym celem projektu ustawy jest przeciwdziałanie działaniom szkodliwym i niebezpiecznym dla zdrowia oraz życia ludzkiego, których źródłem mogą być:
- praktyki podmiotów wykonujących działalność leczniczą, przede wszystkim przez udzielanie świadczeń zdrowotnych niezgodnych z aktualną wiedzą medyczną, oraz
- działania podmiotów lub osób niewykonujących zawodu medycznego i działalności leczniczej, oferujących metody pseudomedyczne czy paramedyczne, ale przedstawiane pacjentom jako rzekomo równoważne z profesjonalną pomocą medyczną.
W centrum proponowanych zmian znalazło się wzmocnienie ochrony zbiorowych praw pacjentów – czyli sytuacji, w których zagrożone są prawa dużej grupy pacjentów, a nie tylko jednostki. Uznano, że obowiązujące dotychczas przepisy są niewystarczające w sytuacjach, gdzie ryzyko ma charakter systemowy lub dotyczy praktyk powtarzalnych.
Zbiorowe prawa pacjentów – nowe mechanizmy ochrony
Postępowania w sprawach praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów prowadzone są przez Rzecznika Praw Pacjenta od lat, jednak w praktyce napotykały ograniczenia. Projekt nowelizacji ma jednak na celu wzmocnienie skuteczności tych postępowań, wprowadzając kilka istotnych narzędzi:
- Publiczne ostrzeżenia w imię bezpieczeństwa pacjentów
Projekt przewiduje przyznanie Rzecznikowi Praw Pacjenta kompetencji do wydawania publicznych ostrzeżeń – na wzór kompetencji ostrzegawczych, jakie posiada Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Mają one ostrzegać pacjentów i opinię publiczną o ryzyku wynikającym z działania strony postępowania, jeżeli praktyka może zagrażać zdrowiu lub życiu pacjentów bądź powodować negatywne skutki dla szerokiego kręgu pacjentów.
- Tymczasowe decyzje chroniące pacjentów
W projekcie przewidziano możliwość wydawania przez Rzecznika tzw. decyzji tymczasowych, które zobowiążą strony postępowania do natychmiastowego zaprzestania stosowania praktyki naruszającej zbiorowe prawa pacjentów – jeszcze przed zakończeniem całego postępowania. Celem jest szybkie wyeliminowanie zachowań, które mogą prowadzić do poważnych i nieodwracalnych skutków zdrowotnych.
- Obowiązek usunięcia skutków – nawet po zaprzestaniu praktyki
Obecnie, jeżeli podmiot zaprzestanie stosowania danej praktyki przed wydaniem decyzji Rzecznika, nie ma obowiązku usuwania jej skutków. Zmiana pozwoli Rzecznikowi nakładać obowiązek naprawczy również w takim przypadku, co wzmocni ochronę pacjentów i zwiększy odpowiedzialność placówek medycznych.
- Nowa definicja „strony postępowania”
Nowelizacja ogranicza krąg stron postępowania wyłącznie do podmiotów, wobec których prowadzone jest postępowanie. Oznacza to, że osoby lub organizacje wnoszące o wydanie decyzji w sprawie praktyki naruszającej zbiorowe prawa pacjentów nie będą miały formalnego statusu strony. Celem tej zmiany jest ochrona wrażliwych danych medycznych pacjentów oraz usprawnienie procedur. Jednocześnie zachowana zostaje możliwość dochodzenia indywidualnych praw przez pacjenta w odrębnym postępowaniu wyjaśniającym.
- Upowszechnianie orzecznictwa Rzecznika
W projekcie zaproponowano nałożenie na Rzecznika obowiązku upowszechniania informacji o zakończonych postępowaniach – poprzez publikację pełnych decyzji w zakresie praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjenta na stronie internetowej. Ma to zwiększyć transparentność i świadomość prawną wśród pacjentów i podmiotów leczniczych.
Projekt ustawy o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o systemie powiadamiania ratunkowego to krok w stronę realnego wzmocnienia ochrony pacjentów przed systemowym ryzykiem wpływającym na jakość leczenia. Nowe regulacje mają znaleźć zastosowanie zarówno w placówkach publicznych i prywatnych, jak i wobec usług określanych jako pseudomedyczne (nieopartych na dowodach naukowych).
Obecne realia systemu ochrony zdrowia wymagają zdecydowanej reakcji na praktyki, które wprowadzają pacjentów w błąd, podważają zaufanie do systemu medycznego i mogą prowadzić do rezygnacji ze skutecznego leczenia. Udzielanie świadczeń zdrowotnych niezgodnych z aktualną wiedzą medyczną czy oferowanie „terapii” przez osoby niemające kompetencji medycznych to zagrożenia, które mają nie tylko indywidualny, ale i zbiorowy charakter – dotykają całych grup społecznych, szczególnie osób starszych, przewlekle chorych czy znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej.
Nowe uprawnienia Rzecznika Praw Pacjenta mają pozwolić na:
- szybsze reagowanie w sytuacjach, w których zwłoka może prowadzić do nieodwracalnych skutków zdrowotnych,
- większą przejrzystość działań instytucji państwowych dzięki publikacji decyzji dotyczących naruszeń zbiorowych praw pacjentów,
- skuteczne eliminowanie praktyk, które – mimo że zakończone – nadal wywierają szkodliwy wpływ.
Projektowana ustawa wpisuje się w szerszy trend wzmacniania instytucji ochrony pacjenta w Polsce – jako aktywnego uczestnika nadzoru nad rynkiem ochrony zdrowia, nie tylko reagującego na nieprawidłowości, ale również zapobiegającego ryzykownym zjawiskom.
Nowelizacja wzmacnia praktyczne narzędzia reagowania i daje podstawy do skuteczniejszego egzekwowania zbiorowych praw pacjentów – zarówno dziś, jak i w perspektywie długofalowej.
W części drugiej naszego cyklu przyjrzymy się bliżej planowanym zmianom w postępowaniach dotyczących praktyk pseudomedycznych – w tym nowym możliwościom interwencji Rzecznika wobec osób i podmiotów nieprowadzących działalności leczniczej, a mimo to wpływających na decyzje zdrowotne pacjentów.
—
Śledź nasz newsletter, aby być na bieżąco z kluczowymi zmianami prawnymi w ochronie zdrowia.