Opieka paliatywna i hospicyjna w Polsce: wyzwania, finansowanie i standardy leczenia bólu

Opieka paliatywna i hospicyjna w Polsce: wyzwania, finansowanie i standardy leczenia bólu

 

Opieka paliatywna i hospicyjna (OPH) pełni niezwykle ważną rolę w systemie ochrony zdrowia. Jej celem jest poprawa jakości życia pacjentów z nieuleczalnymi, przewlekłymi chorobami, a także wsparcie dla ich rodzin. Opieka ta nie ogranicza się jedynie do leczenia bólu – obejmuje również pomoc w codziennych trudach życia, wsparcie psychiczne, edukację rodziny i pielęgnację w warunkach domowych, ambulatoryjnych czy stacjonarnych.

Świadczenia OPH udzielane są w różnych warunkach:

• domowych – hospicjum domowe, w którym pacjent pozostaje w znanym środowisku, a opiekę zapewnia zespół medyczny i pielęgniarski.
• ambulatoryjnych – w poradniach medycyny paliatywnej, gdzie pacjenci otrzymują konsultacje, leczenie objawowe i wsparcie edukacyjne.
• stacjonarnych – w hospicjach stacjonarnych lub oddziałach medycyny paliatywnej, dla pacjentów wymagających całodobowej opieki.
• perinatalnej opieki paliatywnej – dla rodzin i noworodków z ciężkimi chorobami lub ograniczeniami życia płodowego.

W 2022 roku z usług OPH skorzystało blisko 100 tysięcy pacjentów w 545 placówkach w całym kraju.

Wyzwania systemowe w OPH

Raport Najwyższej Izby Kontroli z 2025 roku podkreśla, że obecne przepisy wciąż ograniczają dostęp do OPH. Szczególnie problematyczny jest zamknięty katalog chorób, który uprawnia dorosłych pacjentów do świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej. W praktyce oznacza to, że pacjenci cierpiący na inne przewlekłe, nieuleczalne schorzenia mogą nie otrzymać potrzebnej pomocy. Kierownicy niektórych podmiotów wskazywali, że katalog chorób był bezpośrednią przyczyną odmowy udzielenia świadczeń.

Równocześnie system boryka się z poważnym niedoborem kadry medycznej. W Polsce brakuje lekarzy specjalistów w dziedzinie medycyny paliatywnej – mimo wpisania tej specjalizacji do wykazu priorytetowych w 2020 roku, zainteresowanie specjalizacją pozostaje niskie. Średnio rocznie egzamin specjalizacyjny zdaje zaledwie 30–40 osób, podczas gdy potrzeby systemu wymagają ponad 100% wzrostu liczby lekarzy specjalistów, aby zapewnić dostęp do pełnej opieki paliatywnej. Problem dotyczy również pielęgniarek, fizjoterapeutów i innych pracowników medycznych niezbędnych do sprawnego funkcjonowania OPH.

Raport NIK wskazuje także na brak narzędzi ewaluacji standardów leczenia bólu w warunkach ambulatoryjnych. Ministerstwo Zdrowia nie przygotowało mechanizmów pozwalających ocenić, czy nowe przepisy skutecznie realizują prawo pacjentów do leczenia bólu zgodnie z aktualną wiedzą medyczną.

Brak ewaluacji standardów leczenia bólu i konsekwencje

Jednym z kluczowych elementów opieki paliatywnej jest leczenie bólu. Minister Zdrowia rozporządzeniem z dnia 6 lutego 2023 roku wprowadził standardy organizacyjne leczenia bólu w warunkach ambulatoryjnych. Celem rozporządzenia było zagwarantowanie pacjentom prawa do skutecznego leczenia bólu, niezależnie od jego przyczyny, wieku pacjenta czy miejsca pobytu.

Raport NIK wskazuje jednak, że Ministerstwo Zdrowia nie przygotowało mechanizmów ewaluacji, które pozwalałyby sprawdzić, czy przepisy faktycznie działają w praktyce. Brak monitorowania skuteczności oznacza, że trudno ocenić, czy pacjenci rzeczywiście otrzymują odpowiednią ulgę w cierpieniu.

Dodatkowo, w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 29 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 262) wymieniono tylko osiem nieuleczalnych, postępujących i ograniczających życie chorób, m.in. nowotwory, chorobę HIV/AIDS, schorzenia neurologiczne (np. stwardnienie rozsiane), kardiomiopatie, niewydolność oddechową oraz owrzodzenia odleżynowe, które uprawniają dorosłych do świadczeń gwarantowanych. To zamknięcie katalogu w praktyce ogranicza dostęp do opieki wielu potrzebującym pacjentom. Pomimo powołania zespołu doradczego i Pełnomocnika ds. opieki paliatywnej, Ministerstwo nie podjęło działań mających na celu rozszerzenie katalogu ani wprowadzenie długookresowej strategii OPH. Projekt strategii nie został udostępniony kontrolerom NIK, a w konsekwencji działania na rzecz poprawy dostępu do OPH nie przyniosły wymiernych efektów.

Brak ewaluacji skuteczności standardów leczenia bólu oraz zamknięty katalog chorób pokazują, że choć przepisy formalnie istnieją, w praktyce pacjenci nie zawsze mają zapewnioną odpowiednią opiekę. NIK podkreśla, że bez systematycznej analizy i monitorowania efektów rozporządzeń trudno ocenić, czy realnie poprawiają one dostęp do leczenia bólu i jakości życia pacjentów OPH.

Dlaczego leczenie bólu jest tak istotne?

Dolegliwości bólowe towarzyszą większości pacjentów opieki paliatywnej i hospicyjnej, szczególnie tych z chorobami nowotworowymi w zaawansowanym stadium. Skuteczna kontrola bólu nie jest jedynie kwestią medyczną – to fundament jakości życia pacjenta i jego rodziny.

Proces leczenia bólu obejmuje cztery kluczowe etapy: ocenę przyczyny bólu, pomiar jego natężenia, wybór odpowiedniej drogi podania leków oraz właściwy dobór preparatów, często w połączeniu kilku grup leków. Równocześnie niezwykle istotna jest współpraca z pacjentem i rodziną – poczucie bezpieczeństwa, zrozumienie oraz wsparcie psychiczne są równie ważne jak farmakoterapia.

W praktyce oznacza to, że leczenie bólu to proces złożony i indywidualny – każdy element, od diagnozy po wsparcie emocjonalne, ma realny wpływ na komfort życia pacjenta. To prawdziwe serce opieki paliatywnej.

Finansowanie OPH i perspektywy na przyszłość

W ostatnich latach opieka paliatywna i hospicyjna w Polsce odnotowała wzrost finansowania:

• 2022 r.: ok. 1 mld zł
• 2023 r.: 1,7 mld zł
• I półrocze 2024 r.: 0,9 mld zł

Wzrost środków był skorelowany ze zwiększeniem liczby pacjentów – w 2023 r. było to 105 tysięcy osób, a w I półroczu 2024 r. – 70,5 tys. Zniesienie limitów świadczeń od 1 kwietnia 2024 r. miało zwiększyć dostęp do usług w opiece domowej i ambulatoryjnej.

Raport NIK zwraca uwagę, że w praktyce brak analizy nadwykonań i opóźnienia w finansowaniu NFZ utrudniają stabilną realizację świadczeń. Prognozy demograficzne przewidują, że do 2050 r. zapotrzebowanie na opiekę domową wzrośnie o 22%, a na opiekę stacjonarną spadnie o 12%. System musi przygotować się do nowych wyzwań kadrowych i finansowych, aby skutecznie odpowiadać na rosnące potrzeby pacjentów.

 

Podsumowując, raport Najwyższej Izby Kontroli jasno pokazuje, że mimo rosnącego finansowania i formalnego wprowadzenia standardów leczenia bólu w warunkach ambulatoryjnych, system opieki paliatywnej i hospicyjnej w Polsce wciąż stoi przed poważnymi wyzwaniami. Zamknięty katalog chorób ogranicza dostęp do świadczeń, a brak odpowiedniej liczby lekarzy i pielęgniarek sprawia, że potrzeby pacjentów wciąż przewyższają możliwości systemu. Brak narzędzi ewaluacji standardów leczenia bólu powoduje, że nie ma pewności, czy wprowadzone przepisy faktycznie poprawiają jakość życia pacjentów i dostęp do skutecznego leczenia bólu.

To pokazuje, jak kluczowe jest nie tylko tworzenie przepisów, ale przede wszystkim ich monitorowanie, adekwatne finansowanie i rozwój kadry medycznej, aby pacjenci mogli rzeczywiście korzystać z pełnej opieki paliatywnej.