Twoje zdrowie – Twoje prawo. O podstawowych prawach pacjenta w Polsce

Twoje zdrowie – Twoje prawo. O podstawowych prawach pacjenta w Polsce

 

Każdy z nas, prędzej czy później, staje się pacjentem – w gabinecie lekarza rodzinnego, w szpitalu czy choćby w aptece. W takich sytuacjach często skupiamy się na zdrowiu i leczeniu, zapominając, że jako pacjenci posiadamy szeroki katalog praw chroniących naszą godność, bezpieczeństwo i prywatność. Znajomość tych praw to nie tylko element świadomego uczestnictwa w systemie ochrony zdrowia, ale także realna ochrona przed nadużyciami.

Pojęcie praw pacjenta – relacja oparta na wzajemnym szacunku

Prawa pacjenta to nie abstrakcyjny zbiór przepisów – to zespół norm prawnych regulujących relacje między pacjentem a osobami i instytucjami udzielającymi świadczeń zdrowotnych. W tym stosunku społecznym po jednej stronie znajduje się pacjent – osoba fizyczna, posiadająca określone uprawnienia, a po drugiej – podmioty lecznicze i osoby wykonujące zawody medyczne, zobowiązane do ich poszanowania.

Warto pamiętać, że każdemu prawu pacjenta odpowiada obowiązek personelu medycznego i odwrotnie. Lekarz ma obowiązek udzielić informacji o stanie zdrowia, a pacjent ma prawo tę informację otrzymać. Z kolei pacjent ma obowiązek współdziałać w procesie leczenia, a lekarz ma prawo oczekiwać rzetelnych informacji od chorego.

Prawa pacjenta można rozpatrywać na kilku poziomach:

• społecznym – w relacji z państwem, które ma obowiązek zapewnić dostęp do świadczeń zdrowotnych (art. 68 Konstytucji RP),
• instytucjonalnym – w relacji z placówkami medycznymi i Narodowym Funduszem Zdrowia,
• indywidualnym – w relacji pacjenta z osobą wykonującą zawód medyczny.

Ostatecznie, prawa pacjenta stanowią formę publicznych praw podmiotowych, co oznacza, że obywatel może żądać od państwa i jego instytucji określonego działania, np. zapewnienia dostępu do leczenia czy poszanowania tajemnicy medycznej.

Źródła praw pacjenta – gdzie szukać podstaw?

Prawa pacjenta mają swoje źródła w wielu aktach prawnych – od Konstytucji RP, przez umowy międzynarodowe, aż po wyspecjalizowane ustawy i rozporządzenia. To właśnie ich współdziałanie tworzy spójny system ochrony pacjenta.

1. Konstytucja RP – fundament ochrony

Najważniejsze gwarancje praw pacjenta znajdziemy w Konstytucji RP. Zawiera ona m.in.:

• prawo do ochrony życia (art. 38),
• zakaz poddawania eksperymentom medycznym bez zgody (art. 39),
• prawo do ochrony zdrowia i równego dostępu do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych (art. 68),
• prawo do prywatności i ochrony danych osobowych (art. 47 i 51),
• prawo do sądu i odszkodowania za działania niezgodne z prawem (art. 77).

 

2. Prawo międzynarodowe – standardy globalne i europejskie

Polska uznała, że ratyfikowane umowy międzynarodowe są częścią krajowego porządku prawnego (art. 91 Konstytucji RP). Do najważniejszych należą:

• Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych,
• Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych,
• Konwencja o likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet,
• Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności,
• Europejska Karta Społeczna,
• Konwencja o prawach dziecka.

W sferze europejskiej duży wpływ na praktykę ma orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, które kształtuje standardy poszanowania godności i autonomii pacjenta.

3. Ustawy krajowe – konkrety w praktyce

Najważniejszym aktem jest ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, która szczegółowo wymienia indywidualne prawa każdego chorego.

Do aktów komplementarnych należą m.in.:

• ustawa o działalności leczniczej,
• ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych,
• ustawa o zawodach lekarza, pielęgniarki i położnej,
• ustawa o ochronie zdrowia psychicznego,
• ustawa o ochronie danych osobowych,
• ustawa transplantacyjna i o chorobach zakaźnych.

Wszystkie te przepisy tworzą sieć ochrony – od prawa do informacji i zgody, przez tajemnicę medyczną, po prawo do godnego umierania.

Podstawowe prawa pacjenta – Twoje gwarancje w systemie ochrony zdrowia

Prawa pacjenta są niewątpliwie trzonem prawa medycznego, mają uzasadnienie teoretyczno-prawne i jednocześnie obejmują obszar normatywny przynależy do różnych gałęzi prawa.

Skonstruowany w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta katalog indywidualnych praw pacjenta odnosi się do pacjentów korzystających ze świadczeń zdrowotnych zarówno w podmiotach leczniczych, jak i praktykach zawodowych. Ustawa wyodrębnia ogólne i szczegółowe prawa pacjenta. Katalog praw jest rozbudowany i obejmuje:

1. prawo do:

• świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej,
• przejrzystej, obiektywnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń,
• zasięgnięcia opinii innego lekarza, pielęgniarki, położnej lub zwołania konsylium lekarskiego,
• natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia;

2. prawo do informacji o:

• stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu, w tym żądania pełnej informacji,
• stanie zdrowia w zakresie koniecznym do sprawowania opieki pielęgnacyjnej,
• stanie zdrowia w zakresie niezbędnym do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych,
• prawach pacjenta,
• rodzaju i zakresie udzielanych przez dany podmiot świadczeń zdrowotnych;

3. prawo żądania nieudzielania przez lekarza informacji w zakresie wskazanym przez pacjenta;
4. prawo do zasięgnięcia opinii innej pielęgniarki, położnej;
5. prawo przedstawienia osobie wykonującej zawód medyczny swojego zdania w zakresie otrzymanych informacji;
6. prawo do dostatecznie wczesnej informacji o zamiarze odstąpienia przez lekarza od leczenia;
7. prawo do zgłaszania działań niepożądanych produktów leczniczych;
8. prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych;
9. prawo do wyrażania zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych;
10. prawo do poszanowania intymności i godności pacjenta;
11. prawo do umierania w spokoju i godności;
12. prawo do świadczeń zapewniających łagodzenie bólu i innych cierpień w stanie terminalnym;
13. prawo do leczenia bólu;
14. prawo do obecności osoby bliskiej przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych;
15. prawo dostępu do dokumentacji medycznej;
16. prawo do zgłaszania sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza;
17. prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego w zakresie:

• kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami,
• dodatkowej opieki pielęgnacyjnej,
• dodatkowej opieki pielęgnacyjnej sprawowanej nad pacjentką w warunkach ciąży, porodu i połogu,
• dodatkowej opieki sprawowanej nad pacjentem małoletnim,
• dodatkowej opieki sprawowanej nad pacjentem posiadającym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności;

18. prawo do opieki duszpasterskiej;
19. prawo do przechowania rzeczy wartościowych w depozycie;
20. prawo wystąpienia z wnioskiem uprawdopodabniającym naruszenie praw pacjenta do RPP;
21. prawo do wniesienia wniosku do RPP o wydanie decyzji w sprawie praktyki naruszającej zbiorowe prawa pacjentów;
22. prawo do wystąpienia z wnioskiem do wojewódzkiej komisji.

Podsumowanie – świadomość to najlepsza ochrona

Prawa pacjenta to nie przywilej, lecz gwarancja poszanowania człowieka w procesie leczenia. Ich znajomość to nie tylko sposób na skuteczną ochronę własnych interesów, ale także na budowanie kultury wzajemnego zaufania w systemie opieki zdrowotnej.

Każdy pacjent ma prawo do informacji, opieki, godności i bezpieczeństwa – a państwo, lekarze i instytucje mają obowiązek te prawa respektować.

Znasz swoje prawa? Korzystaj z nich świadomie – bo zdrowie to nie tylko brak choroby, ale także poczucie bezpieczeństwa i szacunku.