Zwolnienie lekarskie w nowej rzeczywistości prawnej – co muszą wiedzieć pracownicy i pracodawcy

Zwolnienie lekarskie (dawniej L4) stanowi element systemu ubezpieczeń społecznych, którego celem jest zapewnienie ubezpieczonemu dochodu w okresie czasowej niezdolności do pracy spowodowanej chorobą. Zasady korzystania z tego świadczenia od wielu lat budzą wątpliwości interpretacyjne oraz są przedmiotem sporów dotyczących prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich. W odpowiedzi na te problemy ustawodawca wprowadził zmiany w przepisach.

W życie wchodzą przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 26), które mają zwiększyć przejrzystość zasad korzystania ze zwolnienia lekarskiego, wzmocnić kontrolę nad jego wykorzystaniem oraz lepiej dostosować regulacje do realiów współczesnego rynku pracy.

Ustawa została opublikowana w dniu 9 stycznia 2026 r., a jej przepisy wchodzą w życie etapami:

  • 27 stycznia 2026 r. zaczęły obowiązywać wybrane zmiany organizacyjne w systemie orzecznictwa lekarskiego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
  • 13 kwietnia 2026 r. wejdą w życie przepisy wprowadzające zasadniczą reorganizację systemu orzecznictwa oraz nowe zasady współpracy ZUS z osobami sporządzającymi opinie medyczne.
  • 1 stycznia 2027 r. zaczną obowiązywać przepisy materialne dotyczące korzystania ze zwolnień lekarskich, w tym doprecyzowanie pojęcia pracy zarobkowej w okresie niezdolności do pracy, zasad kontroli zwolnień oraz możliwość wykonywania pracy w jednym miejscu zatrudnienia przy jednoczesnym zwolnieniu w innym stosunku pracy.

Zmiany obejmują zarówno zasady kontroli zwolnień lekarskich przez ZUS, jak i definicję pracy zarobkowej w okresie niezdolności do pracy oraz organizację systemu orzecznictwa lekarskiego. Celem nowych regulacji jest doprecyzowanie zasad korzystania ze zwolnień lekarskich oraz ograniczenie rozbieżności interpretacyjnych w stosowaniu przepisów.

Jasne zasady: czym jest praca zarobkowa podczas zwolnienia lekarskiego?

Jedną z najważniejszych zmian jest doprecyzowanie pojęć, które dotychczas budziły liczne wątpliwości. Do tej pory przepisy stanowiły ogólnie o utracie prawa do zasiłku chorobowego w przypadku wykonywania pracy zarobkowej lub wykorzystywania zwolnienia niezgodnie z jego celem.

Zgodnie z nowymi regulacjami pracą zarobkową będzie każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania. Oznacza to, że znaczenie ma sam fakt wykonywania pracy, a nie forma zatrudnienia – może to być zarówno umowa o pracę, jak i umowa cywilnoprawna czy działalność gospodarcza.

Ustawodawca przewidział jednak ważny wyjątek. Czynności incydentalne, podejmowane z powodu istotnych okoliczności, nie będą automatycznie oznaczały utraty zasiłku chorobowego. Przykładem może być podpisanie pilnych dokumentów lub podjęcie jednorazowej czynności, której zaniechanie mogłoby spowodować poważne straty dla pracodawcy lub kontrahenta. Kluczowe jest jednak to, że taka sytuacja nie może wynikać z polecenia pracodawcy.

Co oznacza „aktywność niezgodna z celem zwolnienia”

Drugą zmianą jest doprecyzowanie, jakie zachowania mogą zostać uznane za niezgodne z celem zwolnienia lekarskiego. Zgodnie z nowymi przepisami taką aktywnością będą działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia albo rekonwalescencji. Jednocześnie ustawodawca jasno wskazuje, że zwykłe czynności życia codziennego – takie jak zakupy, wizyta w aptece czy kontrola lekarska – nie będą uznawane za naruszenie zasad korzystania ze zwolnienia.

Nowe definicje mają ograniczyć sytuacje, w których interpretacja przepisów zależała wyłącznie od indywidualnej oceny organu lub sądu.

Zwolnienie w jednym, praca w drugim miejscu zatrudnienia

Jedną z najbardziej komentowanych zmian jest możliwość wykonywania pracy w jednym miejscu zatrudnienia, gdy pracownik przebywa na zwolnieniu lekarskim w innym.

Dotychczas każda aktywność zawodowa w czasie pobierania zasiłku chorobowego mogła skutkować utratą świadczenia. Po zmianach, które zaczną obowiązywać 1 stycznia 2027 r., będzie to możliwe, jeśli charakter pracy pozwala na jej wykonywanie mimo choroby i lekarz nie wystawi zwolnienia z tego konkretnego tytułu zatrudnienia.

Przykładowo: osoba, która z powodu problemów z głosem nie może prowadzić programu telewizyjnego, może nadal wykonywać pracę redakcyjną lub analityczną, jeśli nie wymaga ona tych samych zdolności zdrowotnych.

Większa kontrola zwolnień lekarskich

Reforma wzmacnia również narzędzia kontrolne ZUS. Nowe regulacje doprecyzowują zasady prowadzenia kontroli i wprost wskazują, że instytucja ta może sprawdzać prawidłowość wykorzystywania zwolnienia zarówno przez pracowników, jak i osoby pobierające świadczenie po ustaniu zatrudnienia.

Kontrola może obejmować m.in.:

  • sprawdzenie, czy osoba na zwolnieniu nie wykonuje pracy zarobkowej,
  • ustalenie, czy nie podejmuje działań utrudniających leczenie,
  • w przypadku zasiłku opiekuńczego – weryfikację, czy w gospodarstwie domowym nie ma innych osób mogących zapewnić opiekę.

Jednocześnie w przepisach podkreślono, że kontrola powinna być przeprowadzana w sposób proporcjonalny i z poszanowaniem prywatności osoby kontrolowanej.

Zmiany także po stronie lekarzy i ZUS

Nowe przepisy, które obejmą również reorganizację systemu orzecznictwa lekarskiego od dnia 13 kwietnia 2026 r. i zakładają m.in.:

  • wprowadzenie jednolitych zasad wydawania orzeczeń,
  • możliwość angażowania innych zawodów medycznych (np. fizjoterapeutów czy pielęgniarek) w niektórych sprawach,
  • zmiany w organizacji pracy lekarzy orzeczników oraz wzmocnienie nadzoru nad wydawanymi orzeczeniami.

Zmiany te mają usprawnić funkcjonowanie całego systemu i skrócić czas rozpatrywania spraw.

Co oznaczają nowe przepisy w praktyce

Reforma przepisów dotyczących zwolnień lekarskich to próba uporządkowania obszaru, który przez lata był źródłem sporów interpretacyjnych. Z jednej strony ustawodawca precyzuje zasady korzystania ze zwolnień lekarskich i wzmacnia narzędzia kontrolne ZUS. Z drugiej – wprowadza rozwiązania bardziej elastyczne, dopasowane do współczesnych realiów rynku pracy.

Dla pracowników oznacza to przede wszystkim większą jasność co do tego, jakie zachowania podczas zwolnienia lekarskiego są dopuszczalne. Dla pracodawców – bardziej przejrzyste zasady kontroli oraz potencjalnie skuteczniejsze przeciwdziałanie nadużyciom.

Zmiany wprowadzane ustawą będą wdrażane etapami. Kluczowe daty wejścia w życie nowych regulacji to 27 stycznia 2026 r., 13 kwietnia 2026 r. oraz 1 stycznia 2027 r., kiedy zaczną obowiązywać przepisy dotyczące zasad korzystania ze zwolnień lekarskich oraz kontroli ich wykorzystywania.