Gdzie można znaleźć wytyczne dotyczące obowiązkowej higieny rąk personelu medycznego? Nie istnieje jeden przepis, który w sposób szczegółowy regulowałby zasady higieny rąk personelu medycznego.
Nie oznacza to jednak braku obowiązku stosowania zasad higieny rąk. Obowiązek ten wynika z przepisów dotyczących zapobiegania zakażeniom oraz z aktualnej wiedzy medycznej.
Dlaczego ustawodawca nie stworzył odrębnej „ustawy o higienie rąk”?
Szczegółowe standardy postępowania medycznego podlegają zmianom wraz z rozwojem wiedzy naukowej i aktualizacją zaleceń ekspertów. To, co jeszcze kilkanaście lat temu było uznawane za właściwe, dziś może być już nieaktualne.
Dobrym przykładem jest postępowanie po przypadkowym zakłuciu ostrym narzędziem. W przeszłości zalecano wyciskanie krwi z miejsca zranienia. Obecnie wiadomo, że należy tego unikać, pozwalając na swobodne wykrwawienie rany i jej dokładne przepłukanie wodą.
Podobnie jest z higieną rąk. Szczegółowe procedury powinny opierać się na aktualnych wytycznych ekspertów i organizacji międzynarodowych, a nie na sztywnych zapisach ustawowych, które trudno byłoby na bieżąco aktualizować.
Jakie przepisy stanowią podstawę obowiązku higieny rąk?
Wyjściowym aktem prawnym jest ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1675), w którym art. 11 nakłada na kierowników podmiotów leczniczych oraz inne osoby udzielające świadczeń zdrowotnych obowiązek podejmowania działań zapobiegających szerzeniu się zakażeń i chorób zakaźnych. Wśród tych działań ustawodawca wymienia między innymi opracowanie, wdrożenie i nadzór nad procedurami zapobiegania zakażeniom, w tym procedurami dekontaminacji skóry i błon śluzowych, także wyrobów medycznych itp.
Istotny jest również art. 14 ww. ustawy, który zobowiązuje kierowników szpitali do wdrożenia i zapewnienia funkcjonowania systemu zapobiegania i zwalczania zakażeń szpitalnych, w tym m.in. organizacji udzielania świadczeń zdrowotnych w sposób zapobiegający zakażeniom szpitalnym i szerzeniu się czynników alarmowych.
Skąd czerpać szczegółowe standardy postępowania?
Przepisy wskazują obowiązek działania, natomiast odpowiedzi na pytanie „jak robić to prawidłowo?” należy szukać w aktualnej wiedzy medycznej.
Od lat podstawowym punktem odniesienia pozostają wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), które określają zasady higieny rąk w placówkach ochrony zdrowia. To właśnie na nich opiera się większość procedur funkcjonujących obecnie w szpitalach i innych podmiotach leczniczych.
WHO wskazuje, że skuteczna higiena rąk jest najważniejszym pojedynczym działaniem ograniczającym transmisję drobnoustrojów w środowisku medycznym.
Standard higieny rąk – technika Ayliffe’a
Za standard uznawana jest technika Ayliffe’a, obejmująca sześć kolejnych ruchów pozwalających dokładnie pokryć preparatem wszystkie powierzchnie dłoni:
- pocieranie dłoni o dłoń,
- pocieranie grzbietu jednej dłoni wnętrzem drugiej dłoni z przeplataniem palców,
- pocieranie wewnętrznych powierzchni dłoni z przeplatanymi palcami,
- pocieranie grzbietów palców o wnętrze przeciwnej dłoni,
- obrotowe pocieranie kciuków,
- pocieranie opuszków palców o wnętrze dłoni.
To właśnie te obszary najczęściej pozostają niedostatecznie zdezynfekowane i mogą stanowić źródło transmisji drobnoustrojów.
Stanowisko GIS dotyczące standardu higieny rąk
5 maja 2026 r. Główny Inspektor Sanitarny opublikował stanowisko w sprawie standardu higieny rąk personelu wykonującego czynności w obszarze opieki nad pacjentami.
Dokument ten nie tworzy nowych obowiązków prawnych. Nie jest nowym aktem prawnym ani nowym źródłem obowiązków dla pracowników ochrony zdrowia. Jego celem jest przypomnienie oraz doprecyzowanie sposobu stosowania już istniejących przepisów i zasad wynikających z aktualnej wiedzy medycznej.
W swoim stanowisku GIS odwołuje się do wieloletnich badań naukowych oraz wytycznych WHO. Przypomina, że ręce personelu medycznego są najczęstszą drogą przenoszenia zakażeń związanych z opieką zdrowotną. Drobnoustroje mogą utrzymywać się na skórze przez wiele godzin. Oznacza to, że nawet pojedyncze odstępstwo od zasad higieny rąk może prowadzić do transmisji patogenów pomiędzy pacjentami lub pomiędzy pacjentem a personelem.
Szczególną uwagę zwrócono na trudności związane z prawidłową dezynfekcją okolic paznokci oraz przestrzeni, w których mogą gromadzić się drobnoustroje.
Standard „Nic poniżej łokcia”
Centralnym elementem stanowiska GIS jest przypomnienie zasady „Bare Below the Elbows” – „Nic poniżej łokcia”. Według GIS zasada ta powinna obowiązywać podczas wszystkich czynności związanych z opieką nad pacjentami oraz wszędzie tam, gdzie wymagana jest skuteczna higiena rąk. Jest to podstawa współczesnej strategii zapobiegania zakażeniom związanym z opieką zdrowotną przenoszonym drogą kontaktową, posiadająca silną podbudowę naukową wg EBM (ang. Evidence based medicine) i kliniczną, która obejmuje następujące elementy przygotowania personelu do wykonywania czynności w obszarze opieki nad pacjentem:
- Ręce wolne od wszelkich ozdób i obcych przedmiotów (m.in. zegarek nadgarstkowy, bransoletki, pierścionki, obrączki, sygnety itp.).
- Paznokcie naturalne, krótkie, wystające maksymalnie ok. 1-2 mm ponad opuszkę palca, bez żadnych sztucznych, trwałych powłok (m.in. lakieru hybrydowego, innych lakierów i produktów pozostawiających sztywną, trwałą powłokę).
- Bluza robocza z rękawem powyżej łokcia, zmieniana nie rzadziej niż po każdym dyżurze.
Uzupełnieniem powyższych zasad są wymagania określające sposób przygotowania personelu do opieki nad pacjentem:
- Skóra rąk i paznokcie pielęgnowane profesjonalnymi środkami nietworzącymi trwałych powłok.
- Paznokcie czyszczone, jeśli wskazane, miękkimi szczotkami jednorazowego użycia.
- Ręce dezynfekowane zgodnie z aktualnym standardem WHO.
- Niesterylne rękawiczki ochronne stosowane wyłącznie w sytuacjach bezpośredniego narażenia pracownika na skażenie biologiczne skóry rąk.
- Stosowanie rękawiczek ochronnych nie zwalnia z obowiązku dezynfekcji rąk przed i po ich użyciu.
- Eliminacja zawieszek na szyję, krawatów, identyfikatorów na długiej taśmie, naszyjników, długich kolczyków, słuchawek lekarskich noszonych na szyi.
- Włosy trwale spięte lub zakryte w sposób zapobiegający ich kontaktowi z pacjentem lub jego otoczeniem.
Opublikowane stanowisko GIS stanowi usystematyzowanie zasad higieny rąk wynikających z obowiązujących przepisów oraz aktualnej wiedzy medycznej. Dokument porządkuje wymagania dotyczące przygotowania personelu do kontaktu z pacjentem oraz przypomina standardy stosowane w profilaktyce zakażeń związanych z opieką zdrowotną.
W załączeniu znajduje się aktualne stanowisko Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 5 maja 2026 r. dotyczące standardu higieny rąk personelu wykonującego czynności w obszarze opieki nad pacjentami.