Dostęp obywateli Ukrainy do POZ po nowelizacji specustawy

Z początkiem 2025 r. ponownie odżyły dyskusje dotyczące zakresu świadczeń zdrowotnych przysługujących obywatelom Ukrainy na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2025 r. poz. 337 ze zm.). Warto przypomnieć, że znowelizowany art. 37 ust. 1 tej ustawy wprowadził jednoznaczne rozwiązanie: obywatele Ukrainy, których pobyt w Polsce jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, są uprawnieni do świadczeń opieki zdrowotnej na zasadach i w zakresie właściwym dla osób ubezpieczonych – z enumeratywnie wskazanymi wyjątkami, tj.:

leczenie uzdrowiskowe i rehabilitacja uzdrowiskowa;
podanie produktów leczniczych wydawanych świadczeniobiorcom w ramach programów polityki zdrowotnej ministra właściwego do spraw zdrowia;
programy zdrowotne;
rehabilitacja lecznicza;
leczenie stomatologiczne;
programy lekowe;
ratunkowy dostęp do technologii lekowych;
świadczenia opieki zdrowotnej polegające na przeszczepianiu lub zastosowaniu u ludzi komórek, w tym komórek krwiotwórczych szpiku, krwi obwodowej oraz krwi pępowinowej, tkanek i narządów pochodzących od żywego dawcy lub ze zwłok;
zabiegi endoprotezoplastyki i usunięcia zaćmy;
leki, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyroby medyczne dostępne w aptece na receptę, objęte refundacją;
zaopatrzenie w wyroby medyczne, na zlecenie osoby uprawnionej oraz ich naprawa.

Co istotne, wśród licznych wyłączeń nie znalazły się świadczenia z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej, co literalnie oznacza pełne prawo do korzystania z POZ na takich samych zasadach, jak pozostali świadczeniobiorcy.

A w praktyce – ograniczenia wynikające z braku możliwości złożenia deklaracji

Pomimo szerokiego ustawowego uprawnienia, praktyka wygląda odmiennie. Zgodnie z komunikatami NFZ oraz aktualnym stanowiskiem Funduszu, pacjenci oznaczeni tytułem „UA” nie mogą składać deklaracji wyboru lekarza, pielęgniarki ani położnej POZ. Wynika to z faktu, że Fundusz interpretuje ich status jako odrębny od statusu „świadczeniobiorcy” w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1461).

W efekcie świadczenia udzielane obywatelom Ukrainy traktowane są jako świadczenia dla pacjentów spoza listy aktywnej danego świadczeniodawcy. Oznacza to brak możliwości objęcia ich opieką koordynowaną, budżetem powierzonym, czy świadczeniami typowo profilaktycznymi, które wymagają deklaracji wyboru.

Obowiązujące modele rozliczeń – trzy produkty i wiele pytań

NFZ potwierdził, że świadczenia udzielane pacjentom „UA” w ramach POZ powinny być rozliczane wyłącznie z wykorzystaniem trzech produktów rozliczeniowych wymienionych w załączniku nr 1 do zarządzenia nr 22/2025/DSOZ Prezesa NFZ z dnia 31 marca 2025 r. w sprawie warunków zawarcia i realizacji umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju podstawowa opieka zdrowotna (z późn. zm.). Są to:

Świadczenie lekarza POZ udzielane w stanach nagłych zachorowań ubezpieczonym spoza OW oraz z terenu OW, ale spoza gminy własnej i sąsiadujących i spoza listy zadeklarowanych pacjentów – porada – 98,12 zł;
Świadczenie pielęgniarki POZ udzielane w stanach nagłych zachorowań ubezpieczonym spoza OW oraz z terenu OW, ale spoza gminy własnej i sąsiadujących i spoza listy zadeklarowanych pacjentów – wizyta – 17,01 zł;
Świadczenie położnej POZ udzielane w stanach nagłych zachorowań świadczeniobiorcom spoza OW oraz z terenu OW ale spoza gminy własnej i sąsiadujących i spoza listy zadeklarowanych pacjentów – wizyta – 17,01 zł.

Tymczasem rzeczywistość pokazuje, że wizyty obywateli Ukrainy bardzo często nie mają charakteru nagłego – dotyczą recept, kontroli, kontynuacji leczenia czy opieki nad noworodkiem. Pojawia się więc pytanie o prawidłowość kwalifikacji takich zdarzeń do „stanów nagłych”, ryzyka zakwestionowania ich przy kontroli oraz o narastające różnice między sytuacją prawną a finansową świadczeniodawców.

Wizyty patronażowe – profilaktyka bez możliwości właściwego rozliczenia

Szczególny problem dotyczy świadczeń położnych POZ. Brak możliwości złożenia deklaracji wyklucza rozliczanie wizyt patronażowych w ramach dedykowanego produktu, odpowiednio wycenionego. Rozliczanie ich wyłącznie jako wizyt „w stanach nagłych” jest z jednej strony niewłaściwe merytorycznie, a z drugiej – finansowo niekorzystne, ponieważ obniża wartość świadczenia o ponad połowę.

W praktyce świadczeniodawcy stają więc przed trudnym wyborem: świadczyć opiekę zgodnie z etyką i potrzebami pacjentów, przy jednoczesnym ponoszeniu strat finansowych.

Finansowanie świadczeń – czy zgodne z zasadą równego traktowania?

Obecnie obowiązujący model powoduje, że świadczeniodawcy POZ w pewnej części pokrywają koszty świadczeń z własnych środków, co stoi w sprzeczności z literalną treścią art. 37 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy oraz z zasadą równego traktowania podmiotów realizujących umowy z NFZ.

Co ważne, NFZ jednoznacznie wskazał, że dopiero podjęcie pracy lub dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne przez obywatela Ukrainy daje mu możliwość złożenia deklaracji wyboru lekarza, pielęgniarki, czy położnej POZ i korzystania z opieki na zasadach równych osobom ubezpieczonym. Oznacza to, że w praktyce uprawnienie przyznane ustawowo jest znacznie zawężone przez wykonawcze regulacje i przyjętą interpretację.