W ostatnim czasie wiele emocji wzbudził problem niepełnoletnich absolwentów szkół branżowych I stopnia, którzy ukończyli szkołę przed osiągnięciem pełnoletności. Z jednej strony przepisy nakładają na nich obowiązek nauki do ukończenia 18. roku życia, z drugiej w praktyce część z nich pozostaje poza systemem edukacji z uwagi na brak możliwości kontynuowania nauki od razu po zakończeniu szkoły. Powstaje zatem pytanie, czy taka sytuacja wpływa na ich prawo do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Odpowiedź jest jednoznaczna – nie. Samo zakończenie nauki w szkole nie powoduje utraty prawa do świadczeń zdrowotnych.

Problem ten rzeczywiście ujawnia pewną niespójność przepisów oświatowych, to nie oznacza on automatycznej utraty prawa do leczenia finansowanego ze środków publicznych.

Obowiązek nauki trwa do ukończenia 18. roku życia

Absolwenci szkół branżowych I stopnia, którzy kończą edukację w wieku 17 lat, nadal podlegają konstytucyjnemu obowiązkowi nauki. Samo ukończenie szkoły nie powoduje bowiem wygaśnięcia tego obowiązku, gdyż trwa on do osiągnięcia pełnoletności.

W przypadku absolwentów branżowej szkoły I stopnia, którzy ukończyli szkołę przed osiągnięciem pełnoletności, obowiązek ten może być realizowany m.in. przez kontynuowanie nauki w branżowej szkole II stopnia, uczestnictwo w kwalifikacyjnych kursach zawodowych lub podjęcie nauki w liceum ogólnokształcącym dla dorosłych – od klasy drugiej.

Problem ten ma charakter systemowy i wymaga zmian organizacyjnych oraz legislacyjnych, jednak nie przekłada się automatycznie na ograniczenie prawa do świadczeń zdrowotnych.

Brak ubezpieczenia nie oznacza braku prawa do leczenia

Najważniejszą informacją jest to, że niepełnoletni absolwenci szkół branżowych zachowują prawo do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, nawet jeżeli nie posiadają tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego.

Podstawę stanowi art. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1461 z późn. zm.), zgodnie z którym prawo do świadczeń przysługuje osobom, które nie ukończyły 18. roku życia i spełniają określone w ustawie przesłanki, w szczególności posiadają obywatelstwo polskie.

Oznacza to, że dla tej grupy osób samo nieobjęcie ubezpieczeniem zdrowotnym nie pozbawia prawa do korzystania z publicznego systemu ochrony zdrowia. Uprawnienie to przysługuje z mocy ustawy i nie jest uzależnione od sytuacji materialnej rodziny ani od wydania decyzji przez wójta, burmistrza czy prezydenta miasta.

Prawo do świadczeń a status osoby ubezpieczonej

W praktyce warto odróżnić dwa pojęcia, które często są ze sobą utożsamiane – prawo do świadczeń oraz status osoby ubezpieczonej.

Nie każde dziecko korzystające z publicznej ochrony zdrowia jest osobą ubezpieczoną. Status ubezpieczonego mają przede wszystkim dzieci zgłoszone do ubezpieczenia zdrowotnego jako członkowie rodziny osoby ubezpieczonej albo zgłoszone do ubezpieczenia przez szkołę czy inną placówkę.

Natomiast dziecko nieobjęte ubezpieczeniem zdrowotnym również może korzystać z bezpłatnych świadczeń, jeżeli spełnia przesłanki określone w art. 2 ustawy. W takim przypadku koszty leczenia są finansowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia ze środków przekazywanych z budżetu państwa, a nie ze składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Rozróżnienie to ma przede wszystkim znaczenie organizacyjne i finansowe dla świadczeniodawców oraz Narodowego Funduszu Zdrowia. Z punktu widzenia samego małoletniego pacjenta najistotniejsze pozostaje to, że brak zgłoszenia do ubezpieczenia nie oznacza utraty prawa do świadczeń.

Problem widoczny również w opiece psychiatrycznej dzieci i młodzieży

Wątpliwości dotyczące statusu 17-letnich absolwentów szkół branżowych pojawiają się również na gruncie organizacji świadczeń z zakresu opieki psychiatrycznej dzieci i młodzieży.

Przepisy regulujące świadczenia gwarantowane z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień dzieci i młodzieży oraz warunki ich realizacji wskazują, że świadczenia w ramach poszczególnych poziomów referencyjnych są przeznaczone dla dzieci przed rozpoczęciem obowiązku szkolnego oraz dzieci i młodzieży objętych obowiązkiem szkolnym i obowiązkiem nauki, a także osób kształcących się w szkołach ponadpodstawowych – do czasu ukończenia nauki.

Oznacza to, że kwalifikacja do świadczeń w zespołach/ośrodkach środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży – I poziom referencyjny, centrach zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży (II poziom referencyjny) czy wysokospecjalistycznych całodobowych ośrodkach opieki psychiatrycznej (III poziom referencyjny) opiera się nie tylko na kryterium wieku.

W przypadku 17-letnich absolwentów szkół branżowych pojawia się więc praktyczny problem. Choć osoba taka nadal podlega obowiązkowi nauki aż do ukończenia 18. roku życia, formalnie zakończyła już edukację w szkole ponadpodstawowej. Powstaje zatem pytanie, czy w okresie pomiędzy ukończeniem szkoły a rozpoczęciem dalszego kształcenia nadal mieści się w grupie świadczeniobiorców, dla których przeznaczone są świadczenia realizowane w systemie opieki psychiatrycznej dzieci i młodzieży.

Warto przy tym podkreślić, że sam fakt nieobjęcia ubezpieczeniem zdrowotnym nie stanowi przeszkody w korzystaniu z tych świadczeń. Osoby, które nie ukończyły 18. roku życia i spełniają przesłanki określone w art. 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, zachowują ustawowe prawo do świadczeń finansowanych ze środków publicznych. Wątpliwości dotyczą więc nie tyle finansowania świadczeń, ile kwalifikacji organizacyjnej pacjenta do systemu opieki psychiatrycznej dzieci i młodzieży, którego przepisy odwołują się do obowiązku szkolnego, obowiązku nauki oraz kontynuowania kształcenia.

Potrzebne doprecyzowanie przepisów

Sytuacja niepełnoletnich absolwentów szkół branżowych pokazuje, że pozornie odrębne regulacje z zakresu prawa oświatowego i ochrony zdrowia wzajemnie na siebie oddziałują. Z jednej strony ustawodawca utrzymuje obowiązek nauki do ukończenia 18. roku życia, z drugiej – system edukacji nie zawsze zapewnia możliwość jego nieprzerwanej realizacji.

Na szczęście nie przekłada się to na utratę prawa do świadczeń opieki zdrowotnej. Osoby, które nie ukończyły 18. roku życia i spełniają warunki określone w art. 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, zachowują ustawowe prawo do korzystania z publicznego systemu ochrony zdrowia niezależnie od tego, czy posiadają status osoby ubezpieczonej.

Jednocześnie problem ten uwidacznia potrzebę większej spójności pomiędzy przepisami prawa oświatowego a regulacjami dotyczącymi organizacji świadczeń zdrowotnych, zwłaszcza w obszarze opieki psychiatrycznej dzieci i młodzieży, gdzie kryteria kwalifikacji odwołują się do obowiązku nauki oraz kontynuowania edukacji. To właśnie na styku tych dwóch systemów pojawiają się dziś największe wątpliwości interpretacyjne.