Od 1 października 2026 r. mogą obowiązywać umowy z Narodowym Funduszem Zdrowia na realizację programu badań przesiewowych raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK). NFZ rozpoczął wybór realizatorów we wszystkich województwach, a pierwsze umowy zostały zawarte na początku października. Przyjmowanie pacjentów zapowiedziano na drugą połowę miesiąca. Program wprowadza nowe świadczenie gwarantowane, którego realizacja wymaga spełnienia szczegółowych warunków dotyczących kwalifikacji pacjentów, personelu medycznego, aparatury oraz dalszego postępowania diagnostycznego.

Podstawa prawna programu

Podstawę prawną stanowią:

  • art. 31d ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych;
  • rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych, którego aktualny tekst jednolity ogłoszono w Dz.U. z 2026 r. poz. 1310;
  • rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 lipca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych (Dz.U. z 2026 r. poz. 976).

Ostatni z wymienionych aktów dodał do załącznika do rozporządzenia z 6 listopada 2013 r. nową pozycję 9 – „Program badań przesiewowych raka płuca”. Rozporządzenie ogłoszono 22 lipca 2026 r. i weszło ono w życie 23 lipca 2026 r. Zgodnie z jego § 2 umowy dotyczące nowych świadczeń mogą obejmować okres rozpoczynający się nie wcześniej niż 1 października 2026 r.

Data 1 października br. nie oznacza zatem, że tego dnia wszystkie placówki rozpoczęły wykonywanie badań. Uruchomienie świadczeń dla pacjentów wymagało przeprowadzenia postępowań konkursowych i zawarcia umów z wybranymi realizatorami.

Konkursy NFZ i dostępność świadczeń

We wrześniu 2026 r. oddziały wojewódzkie NFZ ogłosiły konkursy na realizatorów programu we wszystkich 16 województwach. Na początku października Fundusz poinformował o zawarciu pierwszych umów w województwach świętokrzyskim, małopolskim i wielkopolskim.

Według komunikatu NFZ z 2 października 2026 r. Fundusz zamierza zakontraktować co najmniej 32 placówki, nie wykluczając większej liczby realizatorów. W województwach dolnośląskim, opolskim i podlaskim konieczne było ponowienie postępowań konkursowych.

Nie należy utożsamiać liczby podmiotów zainteresowanych realizacją programu z liczbą zawartych umów ani z dostępnością świadczeń dla pacjentów. Samo złożenie oferty nie daje prawa do rozliczania badań w ramach programu. Podstawą realizacji i finansowania świadczeń na rzecz NFZ jest umowa zawarta po przeprowadzeniu właściwego postępowania.

Kto może skorzystać z programu?

Program jest skierowany do osób z grupy podwyższonego ryzyka zachorowania na raka płuca. Kryteria kwalifikacji określono w załączniku do rozporządzenia Ministra Zdrowia z 14 lipca 2026 r.

Badanie NDTK wykonuje się co 12 miesięcy u osób spełniających następujące warunki:

  1. Osoby w wieku 55–74 lat

Wymagana jest historia palenia wynosząca co najmniej 20 paczkolat. Kryterium obejmuje osoby, które nadal palą lub rzuciły palenie (abstynencja tytoniowa) nie dawniej niż 15 lat temu.

  1. Osoby w wieku 50–54 lat

Poza co najmniej 20 paczkolatami i okresem abstynencji tytoniowej nieprzekraczającym 15 lat konieczne jest występowanie przynajmniej jednego dodatkowego czynnika ryzyka. Przepisy wymieniają:

  • co najmniej dwuletnią ekspozycję zawodową na co najmniej jeden z określonych czynników szkodliwych, m.in. krzemionkę, azbest, związki arsenu, spaliny silników Diesla lub sadzę;
  • narażenie na radon;
  • przebytą chorobę nowotworową w postaci chłoniaka, raka głowy i szyi lub raka pęcherza moczowego;
  • raka płuca w wywiadzie u krewnego pierwszego stopnia;
  • współistnienie przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP).

 

  1. Osoby po leczeniu raka płuca

Program obejmuje również osoby w wieku 55–74 lat, które spełniają kryterium co najmniej 20 paczkolat i odpowiedniego okresu abstynencji tytoniowej (15 lat), zakończyły leczenie raka płuca oraz pięcioletni okres monitorowania po leczeniu.

Badania kontrolne mogą być ponadto wykonywane w ramach dalszego postępowania po badaniu przesiewowym, w odstępach określonych przez lekarza zgodnie z zaleceniami systemu Lung-RADS v. 2 z 2022 r.

Wskaźnik paczkolat oblicza się, mnożąc liczbę paczek papierosów wypalanych dziennie przez liczbę lat palenia. Przykładowo jedna paczka dziennie przez 20 lat oznacza 20 paczkolat, podobnie jak dwie paczki dziennie przez 10 lat.

Kiedy pacjent nie może zostać zakwalifikowany?

Przepisy przewidują wyłączenie z programu osób:

  • z rozpoznaniem raka płuca lub choroby nowotworowej z zajęciem układu oddechowego, które pozostają w pięcioletnim okresie monitorowania po zakończeniu leczenia;
  • u których wykonano tomografię komputerową klatki piersiowej w ciągu 12 miesięcy poprzedzających planowane badanie NDTK;
  • z przeciwwskazaniami do wykonania badania, w tym stanem ogólnym uniemożliwiającym przeprowadzenie procedur diagnostycznych;
  • z objawami klinicznymi obejmującymi krwioplucie, chrypkę, niezamierzoną utratę masy ciała lub przewlekły kaszel trwający ponad osiem tygodni.

W ostatnim przypadku program przesiewowy nie zastępuje diagnostyki objawów chorobowych. Pacjent wymaga odpowiedniego postępowania medycznego poza ścieżką badań przesiewowych.

Wymagania wobec realizatorów

Rozporządzenie określa warunki realizacji poszczególnych etapów programu. Świadczenia mogą być wykonywane ambulatoryjnie, w pracowni stacjonarnej lub mobilnej.

Wizyta kwalifikująca wymaga udziału lekarza o kwalifikacjach wskazanych w przepisach. Może to być m.in. specjalista chorób płuc, chirurgii klatki piersiowej, medycyny rodzinnej, chorób wewnętrznych lub medycyny pracy, a także lekarz w trakcie odpowiedniej specjalizacji, jeżeli spełnia określone warunki.

Przy wykonywaniu i opisywaniu NDTK obowiązują odrębne wymagania dotyczące personelu. Przepisy przewidują m.in. udział lekarza specjalisty w dziedzinie radiologii lub radiodiagnostyki, rentgenodiagnostyki albo radiologii i diagnostyki obrazowej, posiadającego udokumentowane doświadczenie obejmujące samodzielny opis co najmniej 300 badań NDTK klatki piersiowej w ostatnich pięciu latach, potwierdzone przez właściwego konsultanta wojewódzkiego. Rozporządzenie przewiduje również określone rozwiązania dotyczące współpracy z innymi osobami posiadającymi wymagane kwalifikacje.

Wymagania sprzętowe obejmują m.in.:

  • wielorzędowy tomograf komputerowy z co najmniej 32 rzędami detektorów;
  • wartość wskaźnika dawki CTDIvol nieprzekraczającą 3 mGy dla pacjenta o standardowej wielkości, mierzoną z wykorzystaniem fantomu CTDI o średnicy 32 cm;
  • weryfikację wartości wskaźnika dawki podczas testów specjalistycznych;
  • dedykowane oprogramowanie z certyfikatem CE, umożliwiające automatyczne wykrywanie guzków płuca, pomiar ich objętości i automatyczną ocenę czasu podwojenia objętości.

Placówka zainteresowana realizacją programu powinna zweryfikować spełnienie wszystkich wymagań określonych w załączniku do rozporządzenia oraz warunków właściwego postępowania konkursowego. Samo posiadanie tomografu komputerowego nie przesądza o możliwości realizacji świadczeń.

Zakres świadczeń i dalsze postępowanie

Program obejmuje trzy podstawowe elementy: wizytę kwalifikującą, badanie obrazowe NDTK z wystandaryzowanym opisem oraz wizytę wynikową.

Opis badania uwzględnia klinicznie istotne zmiany w płucach, śródpiersiu, sercu i naczyniach wieńcowych, ze szczególnym uwzględnieniem guzków płuca. Dla guzków stosuje się klasyfikację Lung-RADS v. 2 z 2022 r.

Sposób przekazania wyniku i dalsze postępowanie zależą od jego charakteru. Przy wyniku ujemnym u osoby aktualnie niepalącej dopuszczono teleporadę w celu omówienia wyniku i przekazania zaleceń. Wynik wątpliwy wymaga wizyty stacjonarnej i może prowadzić do zalecenia kontrolnego NDTK. Przy wyniku dodatnim konieczna jest wizyta stacjonarna, omówienie wyniku oraz przekazanie zaleceń dotyczących dalszej diagnostyki.

U wszystkich aktywnych palaczy należy przeprowadzić interwencję antynikotynową, niezależnie od wyniku badania przesiewowego, zgodnie z aktualną wiedzą medyczną.

Finansowanie i działania organizacyjne świadczeniodawców

NFZ poinformował, że świadczenia w programie są nielimitowane, co oznacza finansowanie każdego prawidłowo wykonanego badania objętego programem. Nie oznacza to jednak automatycznego uprawnienia dowolnej placówki do wykonywania i rozliczania badań ze środków publicznych. Warunkiem pozostaje zawarcie odpowiedniej umowy z Funduszem oraz realizacja świadczeń zgodnie z obowiązującymi wymaganiami.

Dla podmiotów leczniczych planujących udział w programie oznacza to konieczność sprawdzenia kwalifikacji personelu, parametrów aparatury, oprogramowania, organizacji wizyt oraz sposobu zapewnienia dalszego postępowania diagnostycznego. Należy również śledzić rozstrzygnięcia konkursów i komunikaty właściwego oddziału wojewódzkiego NFZ.

Program stanowi nowy zakres świadczeń gwarantowanych, którego realizacja wymaga spełnienia szczegółowych kryteriów medycznych, technicznych i organizacyjnych. Datę rozpoczęcia obowiązywania umowy należy odróżniać od faktycznego uruchomienia zapisów i dostępności badania w konkretnej placówce.