Profilaktyka raka szyjki macicy przeszła w ciągu kilkunastu miesięcy zmianę, która z punktu widzenia świadczeniodawców była rozłożona na kilka etapów. Najpierw do programu dołączono nowy schemat oparty na teście HPV HR i cytologii na podłożu płynnym. Następnie rozwiązanie to zostało powiązane z nowymi produktami rozliczeniowymi w AOS, programach profilaktycznych i POZ. Od sierpnia 2026 r. model HPV HR stał się natomiast podstawą całego programu.
Dla podmiotów leczniczych oznacza to nie tylko zmianę samego badania, ale również zmianę produktów rozliczeniowych, organizacji pobierania materiału oraz zasad dalszego postępowania z pacjentką.
1 lipca 2025 r. – HPV HR jako nowy schemat programu
Pierwszym etapem zmiany było rozporządzenie Ministra Zdrowia z 7 marca 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych (Dz.U. z 2025 r. poz. 298).
Rozporządzenie wprowadziło do programu profilaktyki raka szyjki macicy możliwość zastosowania schematu obejmującego test molekularny HPV HR oraz cytologię na podłożu płynnym (LBC) w przypadku dodatniego wyniku HPV HR. Jednocześnie kwalifikacja do programu została określona dla kobiet w wieku 25–64 lat.
Od strony organizacyjnej istotne było to, że materiał pobierany jest od razu na podłoże płynne. Jeżeli test HPV HR jest dodatni i konieczne jest wykonanie LBC, laboratorium może wykorzystać tę samą próbkę. Nie ma więc potrzeby ponownego pobierania materiału od pacjentki. NFZ wyraźnie wskazywał ten element jako jedną z cech nowego modelu.
Co istotne, od 1 lipca 2025 r. nie zniknęła jeszcze cytologia klasyczna. Nowy schemat był rozwiązaniem alternatywnym. NFZ wskazywał wprost, że program może być realizowany jako:
- cytologia klasyczna – w interwale 3-letnim,
- HPV HR w triage z LBC – w interwale 5-letnim.
To rozróżnienie ma znaczenie również przy analizie historycznych rozliczeń.
AOS: nowy produkt i wyższa punktowa wycena
Zmiana technologii została odzwierciedlona w katalogu świadczeń AOS. Dotychczasowe pobranie materiału z szyjki macicy do przesiewowego badania cytologicznego było rozliczane produktem:
5.05.00.0000060 – pobranie materiału z szyjki macicy do przesiewowego badania cytologicznego – 24 pkt.
Wraz z wprowadzeniem nowego schematu pojawił się produkt:
5.05.00.0000114 – pobranie materiału z szyjki macicy do przesiewowego badania HPV z cytologią płynną (LBC) – 32 pkt.
Różnica wynosi zatem 8 punktów, czyli o 1/3 więcej względem dotychczasowych 24 punktów.
Nie chodziło przy tym wyłącznie o zmianę nazwy produktu. Nowy model wymagał pobrania materiału w sposób umożliwiający zarówno wykonanie testu HPV HR, jak i – w razie wskazań – LBC. NFZ wskazywał również, że koszty niezbędnych wyrobów medycznych, w tym odpowiedniego podłoża i szczoteczki, zostały uwzględnione w kalkulacji nowych produktów rozliczeniowych.
Programy profilaktyczne: osobne produkty dla HPV HR i LBC
Zmiana objęła również sam katalog profilaktycznych programów zdrowotnych. Dotychczasowy etap diagnostyczny programu był oparty na produkcie:
5.12.00.0000006 – procedura diagnostyczna w programie profilaktyki raka szyjki macicy – 2,63 pkt.
Po wprowadzeniu nowego schematu utworzono odrębny zakres:
10.7000.160.02 – Program profilaktyki raka szyjki macicy – etap diagnostyczny II.
W jego ramach znalazły się dwa produkty:
W praktyce produkty te odpowiadają dwóm elementom ścieżki diagnostycznej: najpierw testowi HPV HR, a następnie (gdy wynik HPV HR tego wymaga) ocenie cytologicznej LBC. Aktualne dane NFZ nadal wykazują te produkty wraz z powyższymi wagami.
Bez zmian pozostaje natomiast etap pogłębionej diagnostyki:
- 5.12.00.0000052 – kolposkopia – 11 pkt,
- 5.12.00.0000053 – kolposkopia z celowanym pobraniem wycinków i badaniem histopatologicznym – 31 pkt.
POZ: osobny produkt dla położnej
Zmiana została również wprowadzona do finansowania świadczeń położnej POZ. Dotychczas funkcjonował produkt:
5.01.00.0000116 – świadczenie położnej POZ – pobranie materiału z szyjki macicy do przesiewowego badania cytologicznego.
W 2025 r. do wykazu dodano:
5.01.00.0000295 – pobranie materiału z szyjki macicy do przesiewowego testu molekularnego HPV HR w triage z cytologią na podłożu płynnym (LBC) w POZ.
W przypadku POZ trzeba zachować ostrożność przy porównywaniu wartości z AOS. Produkt położnej POZ jest elementem innego modelu finansowania i w wykazie świadczeń ma wagę 1. Nie oznacza to wyceny odpowiadającej jednemu punktowi AOS. W tym przypadku właściwe jest posługiwanie się stawką właściwą dla świadczeń położnej POZ, a nie przeliczanie produktu 1:1 na punkty AOS.
Zarządzenie Prezesa NFZ nr 22/2025/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 31 marca 2025 r. w sprawie warunków zawarcia i realizacji umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju podstawowa opieka zdrowotna (NFZ z 2025 r. poz. 22 z późn. zm.) wskazywało przy tym, że świadczenie może być wykonane u kobiety zgłaszającej się do programu przez świadczeniodawcę posiadającego umowę na świadczenia położnej POZ, niezależnie od deklaracji wyboru położnej. W dokumentacji i sprawozdawczości istotną rolę zachował również System Informatycznego Monitorowania Profilaktyki (SIMP).
1 sierpnia 2026 r. – koniec dwóch równoległych schematów
Kolejna zmiana nastąpiła wraz z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 3 czerwca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych (Dz. U. poz. 754). Tym razem nie chodziło już o dodanie alternatywnej ścieżki. Rozporządzenie zmieniło konstrukcję programu tak, że etap podstawowy obejmuje pobranie materiału do przesiewowego testu molekularnego HPV HR oraz wykonanie LBC w przypadku dodatniego wyniku HPV HR.
Od 1 sierpnia 2026 r. schemat programu przedstawia się więc następująco:
- pobranie materiału,
- HPV HR,
- ewentualna LBC z tej samej próbki,
- dalsze postępowanie zależne od wyniku.
Przy wyniku HPV HR ujemnym, bez czynników ryzyka, kolejne badanie wykonuje się co 5 lat. W określonych sytuacjach – m.in. przy czynnikach ryzyka lub określonych wynikach wcześniejszych badań – interwał jest krótszy. Przy dodatnim HPV HR dotyczącym genotypów innych niż 16/18 i prawidłowej LBC przewidziano kontrolę po 12 miesiącach. Dalsze postępowanie zależy od kolejnych wyników.
Program nadal obejmuje kobiety w wieku 25–64 lata, z uwzględnieniem szczegółowych kryteriów kwalifikacji określonych w rozporządzeniu.
Przepisy przejściowe: sierpień 2026 r. miał znaczenie dla rozliczeń
Rozporządzenie MZ z 3 czerwca 2026 r. stanowi, że „materiał do przesiewowego badania cytologicznego pobrany przed dniem wejścia w życie nowych przepisów podlega ocenie zgodnie z dotychczasowymi zasadami, jednak nie dłużej niż do 31 sierpnia 2026 r. Rozporządzenie weszło w życie 1 sierpnia 2026 r.”.
Oznacza to, że nie należy utożsamiać daty 1 sierpnia z koniecznością zamknięcia wszystkich rozliczeń dotyczących wcześniejszych pobrań dokładnie tego dnia. W komunikacie z 31 lipca 2026 r. NFZ potwierdził, że wymazy pobrane w ramach tradycyjnej cytologii do 31 lipca mogły być oceniane i rozliczane w okresie przejściowym do 31 sierpnia 2026 r.
Co zmiana oznacza dla świadczeniodawców?
Dla podmiotów realizujących program warto rozdzielić trzy obszary.
Po pierwsze – organizacja pobierania materiału
Placówka realizująca nowy schemat musi zapewnić możliwość pobrania materiału na zwalidowane podłoże płynne odpowiednie zarówno do HPV HR, jak i LBC. Wymagania dotyczą również personelu, wyposażenia oraz organizacji współpracy z pracownią molekularną i cytologiczną.
Po drugie – sprawozdawczość i rozliczenia
Nie należy utożsamiać produktu dotyczącego pobrania materiału z produktem diagnostycznym. W zależności od rodzaju umowy odrębnie funkcjonują produkty AOS, POZ oraz produkty w zakresie profilaktycznych programów zdrowotnych. Przykładowo w AOS pobranie materiału do HPV HR/LBC ma kod 5.05.00.0000114, natomiast w etapie diagnostycznym programu funkcjonują odrębne produkty 5.12.00.0000075 i 5.12.00.0000076.
Po trzecie – okres przejściowy
W rozliczeniach dotyczących okresu lipiec–sierpień 2026 r. trzeba uwzględnić datę pobrania materiału i schemat, według którego świadczenie zostało wykonane. Sama data oceny preparatu nie przesądza o tym, jaki model obowiązywał w momencie pobrania.