Ubezpieczenie zdrowotne w Polsce – kto, na jakiej podstawie i dlaczego to ważne?

Ubezpieczenie zdrowotne w Polsce – kto, na jakiej podstawie i dlaczego to ważne?

Opieka zdrowotna w Polsce opiera się na systemie obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego, którego celem jest zapewnienie każdemu obywatelowi i osobie uprawnionej dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej i wyboru świadczeniodawców spośród tych świadczeniodawców, którzy zawarli umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia. Obowiązek ten wynika z ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1461).

Komu przysługuje ubezpieczenie zdrowotne?

Prawo do świadczeń opieki zdrowotnej przysługuje osobom podlegającym obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Są to m.in.: pracownicy, osoby prowadzące działalność gospodarczą, rolnicy, osoby wykonujące umowy zlecenia lub agencyjne, a także duchowni i członkowie niektórych spółdzielni rolniczych. Ponadto ubezpieczenie przysługuje funkcjonariuszom służb mundurowych, żołnierzom, posłom, senatorom, sędziom, prokuratorom oraz osobom pobierającym emerytury, renty czy inne świadczenia pieniężne o podobnym charakterze.

Warto podkreślić, że system obejmuje również osoby uczące się, studentów i doktorantów, dzieci, absolwentów odbywających obowiązkowy staż, osoby korzystające z urlopu wychowawczego, bezrobotnych czy osoby pobierające różnego rodzaju świadczenia rodzinne i socjalne. Lista osób objętych ubezpieczeniem jest rozbudowana i szczegółowo określona w przepisach, co pozwala na szeroką ochronę zdrowotną społeczeństwa.

Ubezpieczenie dobrowolne – gdy nie przysługuje obowiązkowe

Nie każda osoba w Polsce podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Osoby, które nie są objęte systemem obowiązkowym, mogą ubezpieczyć się dobrowolnie na podstawie pisemnego wniosku złożonego do NFZ. Dotyczy to m.in. pracowników przebywających na urlopie bezpłatnym, posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w Polsce, a także wolontariuszy nieobjętych innym tytułem ubezpieczenia.

Dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne wiąże się z koniecznością opłacania składki na rzecz Funduszu. Wysokość składki zależy od okresu, w którym osoba nie była objęta ubezpieczeniem, a w uzasadnionych przypadkach Fundusz może odstąpić od pobrania opłaty lub rozłożyć ją na raty. Prawo do świadczeń medycznych przysługuje od dnia objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym i trwa tak długo, jak długo opłacane są składki.

Powstanie i wygaśnięcie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego – kiedy tracimy lub zyskujemy ochronę?

Zrozumienie momentu powstania i wygaśnięcia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego jest kluczowe dla korzystania ze świadczeń medycznych w odpowiednim czasie. Przepisy prawa precyzyjnie określają, kiedy ochrona zdrowotna staje się aktywna, a kiedy wygasa, w zależności od tytułu, z którego dana osoba podlega ubezpieczeniu.

• Ubezpieczenie osób prowadzących działalność gospodarczą, pracowników i innych wybranych grup

Pracownicy objęci są obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym w tym okresie, w którym objęci są obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym. W konsekwencji osoby te podlegają ubezpieczeniu zdrowotnemu od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku.

Obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego osób prowadzących działalność pozarolniczą powstaje z dniem rozpoczęcia wykonywania tej działalności, a wygasa z dniem zaprzestania jej wykonywania, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone. Natomiast obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego osób z nimi współpracujących powstaje w dniu rozpoczęcia współpracy przy prowadzeniu działalności pozarolniczej i trwa do dnia zakończenia tej współpracy.

Obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego rolników i ich domowników powstaje od dnia zgłoszenia do ubezpieczenia w trybie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, a ustaje z ostatnim dniem miesiąca, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu.

Każda osoba, w przypadku której wygasł obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego z określonego tytułu i nie pojawił się nowy tytuł obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego, może uzyskać ubezpieczenie zdrowotne poprzez zawarcie z NFZ umowy dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego.

• Pracownicy korzystający z urlopu bezpłatnego

Prawo do świadczeń opieki zdrowotnej przestaje przysługiwać po upływie 30 dni od rozpoczęcia urlopu bezpłatnego. Po wygaśnięciu obowiązku ubezpieczenia każda osoba może zdecydować się na ubezpieczenie dobrowolne.

• Służby mundurowe, żołnierze i funkcjonariusze

Obowiązek ubezpieczenia osób zatrudnionych w służbach mundurowych czy zawodowej służbie wojskowej powstaje z dniem powołania lub nawiązania stosunku służbowego i wygasa z dniem zwolnienia lub ustania tego stosunku.

• Emeryci, renciści i osoby w stanie spoczynku

Obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego powstaje w dniu rozpoczęcia pobierania emerytury, renty lub uposażenia i ustaje wraz z zaprzestaniem ich pobierania. W przypadku zawieszenia renty socjalnej z powodu osiągania przychodów prawo do świadczeń wygasa po upływie 90 dni od ustania ubezpieczenia w Funduszu.

• Uczniowie, studenci, dzieci i inne grupy szczególne

Dla uczniów obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem przyjęcia do szkoły i wygasa z dniem ukończenia szkoły lub skreślenia z listy uczniów. Podobnie dzieci przebywające w placówkach resocjalizacyjnych lub domach pomocy społecznej są objęte ubezpieczeniem od dnia przyjęcia do placówki do końca pobytu.

Studentów, doktorantów oraz osoby odbywające obowiązkowy staż lub kurs dotyczy powstanie obowiązku ubezpieczenia od dnia rozpoczęcia nauki lub stażu, a wygaśnięcie przypada na dzień ukończenia kształcenia lub stażu.

• Osoby korzystające z różnych świadczeń socjalnych i specjalnych

Prawo do ubezpieczenia zdrowotnego powstaje od dnia przyznania świadczenia, np. specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego, stypendium czy zasiłku przedemerytalnego, a wygasa z dniem utraty prawa do jego pobierania. Podobnie dotyczy to osób bezrobotnych, osób wychodzących z bezdomności czy uczestników programów reintegracji społecznej i zatrudnienia socjalnego.

Na kim ciąży obowiązek dokonania zgłoszenia do ubezpieczenia?

Skoro w zakresie zgłaszania do ubezpieczenia zdrowotnego i wyrejestrowywania z tego ubezpieczenia stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące ubezpieczenia społecznego, to do ubezpieczenia zdrowotnego zgłasza i wyrejestrowuje:

• pracowników – pracodawca;
• rolników i ich domowników oraz pomocników rolnika (objętych ubezpieczeniem społecznym rolników) – KRUS;
• osoby współpracujące z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność – osoba prowadząca pozarolniczą działalność;
• osoby wykonujące pracę nakładczą – podmiot zatrudniający te osoby;
• osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia oraz osoby z nimi współpracujące – zleceniodawca (zamawiający);
• osoby pobierające świadczenia socjalne wypłacane w okresie urlopu lub zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia, a także osoby pobierające wynagrodzenie przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego albo w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie – jednostka wypłacająca świadczenia socjalne, zasiłki socjalne oraz wynagrodzenia przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego lub w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie;
• osoby pobierające świadczenie szkoleniowe wypłacane po ustaniu zatrudnienia – podmiot, który wypłaca świadczenie szkoleniowe po ustaniu zatrudnienia.

Podmioty zgłaszające do ubezpieczenia zdrowotnego wskazane powyżej osoby dokonują także zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego członków rodziny tych osób, a także odpowiadają za ich wyrejestrowanie z ubezpieczenia zdrowotnego.

Dlaczego warto znać swoje prawa i obowiązki w ubezpieczeniu zdrowotnym?

Znajomość zasad obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego jest kluczowa dla zapewnienia sobie i swojej rodzinie ciągłego dostępu do opieki medycznej. Wiedza o tym, kiedy powstaje obowiązek ubezpieczenia, kiedy może wygasnąć i jakie są możliwości ubezpieczenia dobrowolnego, pozwala uniknąć przerw w ochronie zdrowotnej i korzystać z pełnego zakresu świadczeń finansowanych ze środków publicznych.

Pamiętajmy, że zgłoszenie siebie i członków rodziny do ubezpieczenia zdrowotnego to nie tylko obowiązek prawny, ale przede wszystkim inwestycja w bezpieczeństwo zdrowotne całego gospodarstwa domowego. Nawet krótkie przerwy w ubezpieczeniu mogą utrudnić dostęp do leczenia, dlatego warto kontrolować swój status i, w razie potrzeby, skorzystać z możliwości ubezpieczenia dobrowolnego.

Więcej informacji o obowiązkowym i dobrowolnym ubezpieczeniu zdrowotnym oraz aktualnych przepisach można znaleźć na stronie:

https://www.gov.pl/web/zdrowie/obowiazkowe-ubezpieczenie-zdrowotne