W cyklu Zawody zdrowia psychicznego i terapii uzależnień – specjalista psychoterapii uzależnień

Realizacja świadczeń z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień wymaga pracy zespołu wielodyscyplinarnego. Skład zespołu oraz wymagania wobec personelu określają przepisy prawa oraz warunki konkursowe Narodowego Funduszu Zdrowia, zależne od rodzaju świadczeń i formy ich udzielania.

W niniejszym cyklu omawiamy zawody realizujące świadczenia z tego obszaru, koncentrując się na wymaganych kompetencjach, kwalifikacjach oraz roli poszczególnych stanowisk w systemie ochrony zdrowia finansowanym ze środków publicznych.

Specjalista psychoterapii uzależnień to jedna z kluczowych profesji w systemie leczenia uzależnień, a jednocześnie zawód, którego rola i kompetencje bywają w praktyce nie do końca rozumiane. To osoba, której zadaniem jest wykonywanie działań o charakterze diagnostyczno-analitycznym, terapeutycznym i profilaktycznym wobec osób, które są uzależnione. Celem jego pracy jest diagnoza zaburzeń psychicznych oraz zaburzeń zachowania, które są spowodowane stosowaniem m.in. substancji psychoaktywnych. W powszechnym odbiorze kojarzony jest głównie z pracą w poradni odwykowej, tymczasem jego zadania, kwalifikacje oraz miejsce w systemie świadczeń gwarantowanych są ściśle określone przepisami prawa i warunkami kontraktowania świadczeń przez NFZ.

To zawód wymagający wieloletniego przygotowania, specjalistycznego szkolenia oraz potwierdzonych formalnie uprawnień do prowadzenia psychoterapii osób uzależnionych i ich rodzin.

Specjalista psychoterapii uzależnień w ujęciu formalnym

Podstawą prawną kwalifikacji specjalisty psychoterapii uzależnień są w szczególności:

  • ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2023 r. poz. 1939 z późn. zm.);
  • ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2023 r. poz. 2151 z późn. zm.) oraz przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. 22 ust. 3 tej ustawy;
  • rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień (Dz. U. z 2019 r. poz. 1285 z późn. zm.).

Na gruncie przepisów dotyczących świadczeń finansowanych ze środków publicznych specjalista psychoterapii uzależnień to osoba, która:

  • posiada kwalifikacje specjalisty psychoterapii uzależnień uzyskane na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii lub przepisów wydanych na podstawie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, albo
  • uzyskała tytuł specjalisty w dziedzinie psychoterapii uzależnień.

Specjalista psychoterapii uzależnień jest samodzielnym członkiem zespołu terapeutycznego, realizującym świadczenia terapeutyczne w obszarze uzależnień, zarówno wobec osób uzależnionych, jak i członków ich rodzin. Jego rola obejmuje prowadzenie psychoterapii, udział w procesie diagnostyczno-terapeutycznym oraz współpracę z innymi członkami zespołu.

Należy mieć również na uwadze osoby będące w trakcie szkolenia:

  • osoba ubiegająca się o otrzymanie certyfikatu instruktora terapii uzależnień – uczestniczy w świadczeniach z zakresu uzależnienia i współuzależnienia pod nadzorem specjalisty psychoterapii uzależnień, posiadając status uczestnika programu szkoleniowego dla instruktora terapii uzależnień, potwierdzony odpowiednio wydanym zaświadczeniem przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii albo Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom;
  • osoba ubiegająca się o otrzymanie certyfikatu specjalisty psychoterapii uzależnień – uczestniczy w świadczeniach z zakresu psychoterapii uzależnienia i współuzależnienia pod nadzorem specjalisty psychoterapii uzależnień, posiadając status uczestnika programu szkoleniowego w zakresie specjalisty psychoterapii uzależnień, potwierdzony zaświadczeniem wydanym przez te same instytucje;
  • osoba w trakcie specjalizacji w dziedzinie psychoterapii uzależnień – uczestniczy w świadczeniach z zakresu psychoterapii uzależnienia i współuzależnienia pod nadzorem specjalisty psychoterapii uzależnień realizującego świadczenia gwarantowane, spełniając jeden z warunków:
    • rozpoczęła szkolenie specjalizacyjne w dziedzinie psychoterapii uzależnień, w czasie nie dłuższym niż przewidziany programem szkolenia do uzyskania tytułu specjalisty, nie dłużej niż dwa lata od jego zakończenia, albo
    • posiada decyzję ministra właściwego do spraw zdrowia uznającą dorobek naukowy lub zawodowy za równoważny z realizacją programu szkolenia specjalizacyjnego w tej dziedzinie, zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 24 lutego 2017 r. o uzyskiwaniu tytułu specjalisty w dziedzinach mających zastosowanie w ochronie zdrowia (Dz. U. z 2025 r. poz. 342), nie dłużej niż dwa lata od wydania decyzji.

Wymagania kwalifikacyjne specjalisty psychoterapii uzależnień

Na gruncie ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii rehabilitację osoby uzależnionej mogą prowadzić:

  • lekarz posiadający specjalizację w dziedzinie psychiatrii,
  • osoba posiadająca tytuł specjalisty w dziedzinie psychoterapii uzależnień lub certyfikat specjalisty psychoterapii uzależnień.

W rehabilitacji osoby uzależnionej mogą również uczestniczyć:

  • osoby posiadające certyfikat instruktora terapii uzależnień,
  • osoby ubiegające się o otrzymanie certyfikatu specjalisty psychoterapii uzależnień albo certyfikatu instruktora terapii uzależnień, posiadające status osoby uczestniczącej w programie szkoleniowym, potwierdzony odpowiednim zaświadczeniem.

Podobnie sprawa się plasuje na gruncie ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi psychoterapię uzależnienia od alkoholu oraz psychoterapię członków rodzin mogą prowadzić osoby, które:

  • posiadają tytuł specjalisty w dziedzinie psychoterapii uzależnień lub
  • posiadają certyfikat specjalisty psychoterapii uzależnień.

W udzielaniu tych świadczeń mogą uczestniczyć również:

  • osoby posiadające certyfikat instruktora terapii uzależnień,
  • osoby ubiegające się o uzyskanie certyfikatu specjalisty psychoterapii uzależnień albo instruktora terapii uzależnień, posiadające status uczestnika programu szkoleniowego, potwierdzony zaświadczeniem.

Dokumenty potwierdzające kwalifikacje:

  • certyfikat specjalisty psychoterapii uzależnień wydany przez uprawniony podmiot, albo
  • dokument potwierdzający uzyskanie tytułu specjalisty w dziedzinie psychoterapii uzależnień,
  • w przypadku osób w trakcie szkolenia – zaświadczenie potwierdzające status uczestnika programu szkoleniowego.

Dokumenty te podlegają ocenie w postępowaniu konkursowym NFZ oraz w trakcie kontroli realizacji umów.

Obszary praktyki zawodowej

Specjalista psychoterapii uzależnień realizuje świadczenia w szerokim spektrum zakresów finansowanych ze środków publicznych – zarówno w strukturach psychiatrii, jak i w wyspecjalizowanym systemie leczenia uzależnień.

Warunki stacjonarne obejmują udział w świadczeniach psychiatrii sądowej (podstawowy i wzmocniony poziom zabezpieczenia, w tym dla nieletnich) oraz całodobowe leczenie uzależnień – od detoksykacji alkoholowej i narkotykowej, przez terapię uzależnień i programy dla osób z tzw. podwójną diagnozą, po rehabilitację dorosłych oraz dzieci i młodzieży.

Warunki dzienne to realizacja programów terapii uzależnienia od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych w formie oddziałów dziennych i zorganizowanych programów terapeutycznych.

Warunki ambulatoryjne obejmują poradnie leczenia uzależnień, terapię współuzależnienia, świadczenia antynikotynowe, terapię dzieci i młodzieży, leczenie uzależnień od substancji innych niż alkohol oraz udział w programach leczenia substytucyjnego.

Specjalista psychoterapii uzależnień może również wchodzić w skład zespołów realizujących świadczenia w systemie ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży – od I poziomu referencyjnego (zespoły i ośrodki środowiskowe), przez centra zdrowia psychicznego (II poziom), po wysokospecjalistyczne oddziały całodobowe (III poziom).

Ostateczny zakres świadczeń, w których może uczestniczyć specjalista psychoterapii uzależnień, zależy każdorazowo od rodzaju zakontraktowanych świadczeń, struktury zespołu terapeutycznego oraz szczegółowych wymagań określonych w przepisach i warunkach konkursowych NFZ.

Znaczenie kwalifikacji dla podmiotu leczniczego

Dla podmiotu leczniczego istotne są nie tylko realne kompetencje personelu, lecz także kompletność i poprawność dokumentów potwierdzających kwalifikacje. To świadczeniodawca wskazuje osoby realizujące świadczenia i odpowiada za zgodność ich uprawnień z przepisami oraz warunkami konkursowymi NFZ. Braki lub błędy w dokumentacji mogą skutkować niższą punktacją, odrzuceniem oferty albo zakwestionowaniem świadczeń w trakcie kontroli.

Rola MBRK w procesie konkursowym

Prawidłowe przygotowanie oferty konkursowej wymaga nie tylko znajomości przepisów, lecz także praktycznego doświadczenia w interpretacji warunków konkursowych i kryteriów oceny ofert. MBRK wspiera podmioty lecznicze kompleksowo – od analizy warunków konkursowych, przez weryfikację kwalifikacji personelu i dokumentacji, po ocenę zgodności oferty z aktualnymi wymaganiami kontraktowymi.

 

W kolejnej części naszego cyklu przyjrzymy się profesji psychologa – osobie, której wiedza, kompetencje i rola w systemie ochrony zdrowia psychicznego są nie mniej istotne, a codzienna praca w zespole terapeutycznym stanowi fundament diagnostyki i wsparcia pacjentów w różnym wieku i z różnorodnymi problemami. Zapraszamy do lektury, by poznać, w jaki sposób psycholog współtworzy system opieki psychiatrycznej i terapii uzależnień oraz jakie kwalifikacje i zadania wiążą się z tym zawodem.